امانت بين كتابخانه ها
امانت بين كتابخانه ها
نوشته: فرزانه فرزين – ركن الدين احمدي لاري
اعضاي هيئت علمي دانشكده ادبيات و علوم انساني, دانشگاه شيراز
كليدواژهها
امانت بين كتابخانه هاي كشورهاي در حال توسعه ايران ايالات متحده آمريكا كتابخانه بريتانيا
چكيده:
اين مقاله ضمن ارائه تعريفي از نظام امانت بين كتابخانه هاي, به بررسي تاريخچة آن ميپردازد و سپس اين سيستم را در كشورهاي در حال توسعه از جمله ايران مورد بررسي قرار ميدهد. روند انجام امانت بين كتابخانهاي با استفاده از روش مصاحبه و گفتگو به دنبال آمده و سپس, تأثير نظامهاي رايانهاي بر خدمات امانت و در نهايت بخش امانت كتابخانه بريتانيا به عنوان بزرگترين مركز ارائه اين گونه خدمات در سطح جهاني مورد مطالعه قرار گرفته است. اين نوشتار با ارائه پيشنهادهايي براي بهبود وضعيت امانت بين كتابخانهاي در ايران به پايان ميرسد.
در طرح امانت بين كتابخانهاي, استفادهكنندة يك كتابخانه يا نظام اطلاعاتي ميتواند مواردي را كه در كتابخانة مبدأ يافت نميشود از كتابخانة مقصد به امانت گيرد. اكثر كتابخانهها در اين طرح كه ممكن است محلي, منطقهاي, ملي يا بينالمللي باشد مشاركت دارند. (1) به گفته موريس گفلند "حتي كتابخانههاي بزرگ هم بايد در نظام امانت بين كتابخانهاي شركت داشته باشند, زيرا امروزه كتابخانهاي كه بتواند در تمام زمينههاي دانش بشري دراي جامعيت باشد وجود ندارد." (2)
تاريخچه امانت بين كتابخانهاي
در سال 1876 "ساموئل گرين" در نامهاي به سردبير "مجله كتابداري" (3) پيشنهادي مبني بر اتكاي كتابخانههاي به يكديگر در برآوردن نياز مراجعان ارائه داد كه بر اساس آن, كتابهاي يك كتابخانه براي مدتي كوتاه به مراجعان كتابخانة ديگر امانت داده شود. (4) نظام امانت بين كتابخانهاي به شيوه جديد با پيشرفت حرفه كتابداري در امريكا در اواخر قرن نوزدهم شكل عملي به خود گرفت.
در فاصله سالهاي 1900 تا 1915 كه اولين قانون مربوط به امانت بين كتابخانهاي توسط انجمن كتابداري امريكا تصويب شد, حدود 19 مقاله در اين زمينه با همكاري و سردبيري ديويي در "مجله كتابداري" به چاپ رسيد.
در سال 1913 همايشي در زمينه خدمات امانت بين كتابخانهاي توسط انجمن كتابداري امريكا برگزار شد كه منجر به تصويب قانون امانت بين كتابخانهاي به صورت زير در سال 1916 گرديد:
1. هدف
كمك به انجام امور پژوهشي
افزايش خدمات ارائه كتاب مناسب به خواننده مناسب
2. منابعي كه به امانت داده نميشود
كتابهاي داستاني جديد
كتابهايي كه متقاضي به آساني در كتابخاخانههاي مجاور خود بتواند به آنها دسترسي يابد.
انتشارات جديدي كه بتوان به آساني از بازار خريداري كرد (در مورد كتابخانههاي عمومي)
3. دستورالعمل امانت
در اين زمينه, دستورالعمل جامع و مفصلي به كتابخانههاي عضو ارسال ميگردد. متقاضيان بايد فرمها را به صورت ماشين شده يا خوانا, در كارتهاي استاندارد كتابخانهها تكميل كنند. هزينة انجام امور به عهدة كتابخانة امانت گيرنده است.
4. رعايت اصول ايمني
كتابخانة امانتگيرنده متعهد ميگردد كه منبع به امانت گرفته را در محل كتابخانه مورد استفاده قرار دهد. (5)
در سال 1936 در پنجاهمين نشست انجمن كتابداري امريكا پيشنهادهايي براي تغيير قوانين مذكور در جهت تقويت خدمات امانت بين كتابخانهاي ارائه شد, اما تا دهه بعد اين تغييرات صورت عملي به خود نگرفت. در سال 1940 قانون جديد با تغييراتي به تصويب رسيد. در اين قانون, نظام امانت بين كتابخانهاي علاوه بر پژوهش, در خدمت اهداف غيرپژوهشي نيز قرار گرفت.
از آنجا كه كمتر از 20 درصد كتابخانهها تا سال 1952 قانون فوق را پذيرفته بودند, در اين سال سومين قانون امانت بين كتابخانهاي با تغييرات بيشتر به تصويب رسيد. در سال 1968 چهارمين قانون نيز به اجرا درآمد و نهايتاً در سال 1970 دستورالعمل استفاده از خدمات امانت بين كتابخانهاي در 116 صفحه منتشر گرديد. براساس اين قانون, از آنجا كه كتابخانهها قادر به تهيه كليه مدارك و منابع مورد نياز مراجعان خود نيستند و از سوي ديگر, پيشرفت علم و دانش هدف اوليه آنها است, استفاده از نظام امانت بين كتابخانهاي براي برآوردن نيازهاي اطلاعاتي, آ,وزشي, پژوهشي, مطالعاتي و ... لازم است.
امانت بين كتابخانهاي در كشورهاي در حال توسعه
در نيجريه نظام امانت بين كتابخانهاي به گونهاي است كه هر كتابخانه, منابع خود را به ساير كتابخانهها امانت ميدهد و درب كتابخانههاي دانشگاهي بر روي محققان غيردانشگاهي باز است و مراجعان ميتوانند از خدمات فتوكپي و ميكروفرمي استفاده كنند. (6) به علاوه, كپي مقالات مجلاتي كه در كتابخانه موجود نيستند از كتابخانههاي داخل و خارج كشور نيز تهيه مي گردد. در كشورهاي مختلف افريقايي, به علت پارهاي مسائل از جمله خرابي دستگاههاي فتوكپي, كمبود كاغذ,نبودن مجلات در محل خود, و ... استفاده از نظام امانت بين كتابخانهاي كتابخانه بريتانيا را ترجيج ميدهند.
شرايط موجود در كشورهاي اسلامي عرب زبان مثل عربستان سعودي تقريباً به همين صورت است و علاوه بر فتوكپي مقالات, انواع ميكروفرمها نيز در نظام امانت بين كتابخانهاي, به شرط اجازه حق مؤلف, عرضه ميگردند. آمار موجود در كتابخانه دانشگاه نفت و معادن عربستان(7) نشان ميدهد كه در سال 1980 از 175 مقاله درخواستي, 168 مورد و در سال 1981 از 207 درخواست, 187 مورد در اختيار متقاضيان قرار گرفته است.
نظام امانت بين كتابخانهاي در كتابخانههاي دانشگاهي پاكستان, به علت كمبود بودجة تهيه فتوكپي براي ساير كتابخانه ها از قوت زيادي برخوردار نيست؛ ولي در بعضي از شهرها مثل فيصل آباد، لاهور و كراچي كه مراكز دانشگاهي متعدد دارند، كتابخانه ها به توافق رسيده اند كه از سيستم امانت بين كتابخانه اي استفاده نمايند.
در مالزي نظام امانت بين كتابخانه اي مطلوبي وجود دارد كه كليه مراكز دانشگاهي از اين نظام استفاده ميكنند.كتابخانه ملي كشور مسئول انجام اين امر است و خود نيز در آن مشاركت دارد. سخن آخر اين كه در زمينه نظام استفاده ميكنند. كتابخانه ملي كشور مسئول انجام اين امر است و خود نيز در آن مشاركت دارد. سخن آخر اين كه در زمينه نظام امانت بين كتابخانهاي, كنفرانسهاي متعددي در كشورهاي در حال توسعه برگزار گريده است. در سال 1960 "سمينار منطقهاي كتابشناسي, اسناد و تبادل انتشارات در كشورهاي امريكاي لاتين" در مكزيك برگزار شد كه تأكيد آن بر همكاري بين كتابخانههاي دانشگاهي بود. (8) در سال 1990 نيز "كنفرانس كتابداران عربستان سعودي" و "مؤسسه تحقيقات علمي كويت" برگزار شد كه تأكيدشان بيشتر بر همكاري بين كتابخانههاي كشورهاي خليجفارس بود.
نظام امانت بين كتابخانهاي در ايران
در ايران, نظام امانت بين كتابخانهاي از سال 1348 توسط مركز اسناد و مدارك علمي راهاندازي شد. در حال حاضر نيز كتابخانههاي كشور ميتوانند از طريق مركز اطلاعات و مدارك علمي در اين سيستم وارد شوند و با استفاده از فهرستگانهاي رايانهاي منتشر شده توسط مركز از خدمات آن بهره گيرند.(9)
در سال 1373 "طرح تعميم خدمات كتابخانههاي تخصصي به افراد غيرعضو" آن كتابخانه به صورت آزمايشي توسط مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران در كتابخانههاي تخصصي و دانشگاهي ايران به اجرا درآمد. به موجب اين طرح, اعضاي هيئت علمي و دانشجويان كارشناسي ارشد و دكتري دانشگاههاي مختلف ميتوانند از خدمات كتابخانهاي مراكز آموزشي و تخصصي غير از دانشگاه خود, با ضوابط مشخص استفاده نمايند. (10)
علاوه بر اين، اغلب كتابخانه هاي دانشگاهي ايران از نظام امانت بين كتابخانه اي كتابخانه بريتانيا استفاده مي كنند. به هر حال، استفادة صحيح از اين نظام و ساير نظام هاي امانت بين كتابخانه اي به شرطي انجام پذير است كه روش كار براي متقاضي و كتابدار روشن باشد.
روش كار
بهترين روش براي اجراي امانت بين كتابخانهاي, استفاده از مصاحبه يا انجام گفتگو است. در اين صورت, قبل از پركردن فرم معمولي امانت بين كتابخانهاي, به دلايل زير ميتوان مصاحبه را انجام داد:
1- مصاحبه فرصتي براي آموزش شيوة استفاده از خدمات امانت بين كتابخانهاي به مراجعهكننده به وجود ميآورد و ابهاماتي را كه در ذهن او وجود دارد برطرف ميكند.
2- در جريان مصاحبه, مراجعهكننده مشخصات كتابشناختي مقاله يا كتاب مورد نياز خود را ارائه ميدهد و اين امر به ارائه صحيح خدمات امانت بين كتابخانهاي منتهي ميشود. براي انجام اين گفتگو, سؤالاتي به شرح زير از سوي استفاده كننده از خدمات امانت بين كتابخانهاي و كتابدار مسئول انجام اين كار مطرح ميگردد.
الف: سؤالات مراجعهكننده:
1- آيا ميتوان از طريق خدمات امانت بين كتابخانهاي اين منبع را به امانت گرفت؟
2- براي دريافت منبع مورد نياز چه مدت زمان لازم است؟
3- هزينه انجام كار چقدر است؟
4- چگونه ميتوان از رسيدن منبع به كتابخانه مطلع شد؟
5- چه مدت ميتوان آن را به امانت گرفت؟
ب: سؤلات كتابدار:
1- آيا اين مراجعهكننده ميتواند از خدمات امانت بين كتابخانهاي استفاده كند؟
2- آيا جستجوي دقيق در منابع موجود در كتابخانه صورت گرفته است؟
3- آيا ميتوان در خود كتابخانه منبع ديگري را به عنوان جايگزين بازيابي نمود؟
4- اين منبع براي چه زماني مورد نياز است؟
5- آيا اطلاعات ارائه شده كامل و خوانا است؟
6- آيا منبع مورد نياز با قوانين امانت بين كتابخانهاي مطابقت دارد؟
7- آيا درخواستكننده قادر به پرداخت هزينههاي مربوطه هست؟
8- آيا قانون حق مؤلف اجازة ارائة خدمات بين كتابخانهاي را ميدهد؟
9- آيا درخواستكننده زبان منبع درخواستي را ميداند؟
10- آيا بهتـــر نيست كه درخواستكننده به كتابخانة مقصد فرستاده شود تا خودش در محل از منبع استفاده كند؟(11)
بعد از انجام مصاحبه, فرم مخصوص امانت بين كتابخانهاي تكميل و به كتابخانة مقصد فرستاده ميشود.
تأثير نظامهاي رايانهاي برخدمات امانت بين كتابخانهاي
از آنجا كه پايگاههاي رايانهاي, اطلاعات كتابشناختي را با سرعت بيشتري در اختيار علاقمندان قرار ميدهند, نظام امانت بين كتابخانهاي نيز با استفاده از فنآوري نوين از دقت و سرعت بيشتري برخوردار خواهد شد. فهرستگان درون خطي, پايگاههاي كتابشناختي درون خطي, سفارش رايانهاي مواد, امكان استفاده از پست تصويري, پست الكترونيكي, و خدمات نشر الكترونيكي بر امانت بينكتابخانهاي اثرات بسزايي خواهند داشت. ارائه موفق خدمات امانت بين كتابخانهاي بستگي به چهار مورد زير دارد:
1- شناخت نياز مراجعه كننده؛ در اين مرحله با استفاده از منابع مختلف مثل نمايهها و فهرستگانها, مشخصات كتابشناختي منبع مورد نياز تعيين ميشود. استفاده از فهرستگانهاي درون خطي, صحت انجام اين امر را تضمين, و جستجوي اطلاعات را آسان ميكند.
2- تعيين محل مورد نياز؛ تا قبل از استفاده از فهرستهاي رايانهاي, تعيين محل منابع با دقت زياد صورت نميگرفت. براساس تحقيقي كه "تامسن" (1967) انجام داد, چهل درصد فرمهاي امانت بين كتابخانهاي كه اطلاعات لازم براي تعيين محل را نداشتهاند, به همين دليل به مراكزي ارسال شدهاند كه فاقد منبع مورد نظر بودهاند.(12) در حال حاضر با استفاده از فهرستهاي رايانهاي اين اشكال رفع گرديده است.
3- ارسال تقاضا؛ در برخي از كتابخانهها ارسال تقاضاي امانت بين كتابخانهاي از طريق پست انجام ميگردد,كه اين كار باعث اختلال در سيستم و صرف وقت طولاني ميشود. استفاده از فاكس و پست الكترونيكي باعث صحت, سرعت و دقت بيشتري خواهد شد.
4- حصول اطمينان از وجود منبع؛ رد حال حاضر حصول اطمينان ا ز وجود منبع, زماني ميسر ميگردد كه كتابخانة مقصد بعد از دريافت تقاضا, پاسخ را به كتابخانة مبدأ ارسال نمايد و اين كار زمان زيادي ميبرد نظامهاي رايانهاي امانت كتاب اين زمان را تا حدود زيادي كاهش ميدهد. "نيتكي" اظهار ميدارد كه با استفاده از سيستم تعاوني رايانهاي در نظام امانت بين كتابخانهاي, گردش كار با سرعت بيشتري انجام ميپذيرد و وضعيت كتابهايي كه به امانت رفته يا به امانت داده نميشود, سريعاً مشخص ميگردد.(13)
پيشرفت در كاوشهاي كتابشناختي با استفاده از پايگاههاي اطلاعاتي, باعث سهولت و تسريع در خدمات امانت بين كتابخانهاي ميگردد. اين امر زماني اثر بخش خواهد شد كه بتوان متن كامل را به صورت الكترونيكي از طريق پايگاههاي درون خطي در اختيار داشت. (14)
در مراكزي كه به علل گرايش وسايل ارتباطي, به كارگيري پايگاههاي درون خطي امكانناپذير است, استفاده از ديسكهاي فشردة نوري كه حاوي اطلاعات بسيار زيادي در زمينههاي گوناگون ميباشند ميتواند مورد نظر قرار گيرد. انجام اين كار عاملي ديگر براي افزايش استفاده از خدمات امانت بينكتابخانهاي است. تحقيقي كه توسط "كاناموگير" در "دانشگاه نفت و معدن فهد" در عربستان سعودي انجام گرفته نشان ميدهد كه استفاده از ديسكهاي نوري در فاصلة اوت 1991 و سپتامبر 1992 باعث 14 درصد افزايش در خدمات امانت بين كتابخانهاي شده و 21 درصد از كل خدمات امانت بين كتابخانهاي اين دانشگاه از راه جستجو در ديسك هاي نوري انجام گرفته است. (15)
بخش امانت كتابخانه بريتانيا (16)
مهمترين مركزي كه در سراسر جهان در زمينه امانت بين كتابخانهاي فعاليت دارد "بخش امانت كتابخانه بريتانيا" است. اين مركز كه در انگلستان بين شهرهاي "ليدز" و "يورك" واقع شده داراي بيش از 3000000 جلد كتاب، 242000 عنوان نشريه و بيش از چهار ميليون سند به صورت ميكروفرم است و به مجموعة 700 كتابخانه تخصصي ديگر نيز دسترسي دارد. اين مركز روزانه 14000 تقاضا دريافت ميدارد كه 89 درصد آنها را با مراجعه به منابع خود و 4 درصد را از طريق منابع كتابخانههاي ديگر پاسخ ميگويد. 25 درصد از كل اين تقاضاها مربوط به خارج از انگلستان ميباشد.
گردآوري منابع بر مبناي نيازهاي مؤسسات آموزش عالي, تحقيقاتي, بازرگاني و صنعتي ميباشد. نشريات بدون هيچ محدوديت موضوعي, زباني و مكاني گردآوري ميشوند. از 242000 عنوان مجله موجود در مركز, 47000 عنوان را نشريات جاري تشكيل ميدهند.(17) به علاوه اين مركز به گردآوري اقلام زير نيز ميپردازد:
- انواع نتهاي موسيقي براي پاسخگويي به نياز متقاضيان؛
- پاياننامههاي پذيرفته شده توسط دانشگاههاي بريتانيا به صورت ميكروفرم؛
- منابع زبانهاي اسلووني شامل روسي, اوكرايني, بلغاري, بلوروسي, صربي و ...؛
- منابع شرقي شامل ژاپني, چني, هنگكنگي, كرهاي و تايواني؛
- گزارش كنفرانسهاي مهم بدون هيچ محدوديت موضوعي, زباني و شكلي به استثناي مواد
سمعي و بصري؛
- گزارشها و انتشارات رسمي و دولتي در تمام زمينه ها؛
- گزارشهاي تحقيقي از وضعيت بازار؛
- پيوستهاي مقالات ارسال شده توسط سردبيران مجلات براي نگهداري در مركز؛
- مجموعه جامع نسخههاي خطي موجود در اروپا به صورت ميكروفرم؛
- مجموعه روزنامهها به صورت ميكروفرم و داستانهاي كلاسيك؛
- ثبت نامههاي انگليسي زبان يا ترجمه شده به زبان انگليسي؛
- كتابهاي چاپ شده در سالهاي قبل از 1801 به صورت ميكروفرم؛
- مجموعه نقشههاي جغرافيايي قديمي و چاپي. (18)
از دسامبر 1987, كتابخانة برينانيا با استفاده از پايگاه اطلاعاتي "بليز" (19) خدمات خودكار خود را ارائه داده و استفادهكنندگان از طريق اين پايگاه, اطلاعات كتابشناختي را به صورت درون خطي جستجو ميكنند و اصل مقاله را به طور خودكار از بحش امانت كتابخانه بريتانيا تقاضا مينمايند.(20)
علاوه بر ارائه خدمات فوق, بخش امانت كتابخانه بريتانيا فهرستهايي از پيايندها, كتابها و كنفرانسهاي موجود را به صورت ديسكهاي نوري به متقاضيان عرضه ميدارد. ديسكهاي مربوط به پيايندها و كتابها سالي دوبار روزآمد ميشوند و در بهار و پاييز منتشر ميگردند. ديسك مربوط به كنفراسها به صورت فصلي به هنگام و منتشر ميشود. (21)
پشنهاد
با توجه به مسائل مطرح شده, پيشنهاد ميشود كه سيستم امانت بين كتابخانهاي در ايران نيز با الگو قراردادن خدمات ارائه شده در كتابخانه بريتانيا و استانداردهاي موجود و با عنايت به كاربرد رايانه در كتابخانههاي ايران و به طور اخص در مركز اطلاعات و مدارك علمي كه خود مجري نظام امانت بين كتابخانهاي در ايران است, خدمات خود را گسترش دهد و با انتشار فهرستگانهاي كتب, مجلات, نسخ خطي, پاياننامهها, نقشهها, و مواد ديداري – شنيداري بر روي ديسكهاي نوري و با روزآمدكردن آنها در فاصلههاي زماني معين, به انجام سريعتر و صحيحتر امانت بين كتابخانهاي كمك كند.
منابع
1. Harrod’s Librarians Glossary & Reference Book. 7th ed. Aldershot. Eng. Gower, 1990.P. 318
2. Gelfand, Moris (1968). University Libraries for Developing Countries. Paris: UNESCO. P. 113.
3. Library Journal
4. Encyclopedia of Library & information Science. New York: Marcel Dekker, 1974 Vol. 12. P. 197.
5. Lbid. P. 198
6. Bankole, E.B. (1967). "Education Explosion and University Library Development in Nigeria". In Nigerian Libraries vol. 3. No. 1. P. 5.
7. King Fahd University of Petrolium & Minerals
8. Ahmad Nazir (1984). University Library Practices in Developing Countries. London: Kpl, PP. 163 - 168
9. طرح جديد امانت بين كتابخانهاي. تهران: مركز اطلاعات و مدارك علمي. ]بيتا[. ص 2.
10. راهنماي طرح تعميم خدمات كتابخانههاي تخصصي به افراد غيرعضو. تهران. مركز اطلاعـات و مدارك علمـــي. ]بيتا[. ص 1- 4.
11. Boucher, Virginia (1987). "The Interlibrary Loan Inteview" in Bill Katz & Ruth A. Fraley, Reference Service Today: From Interview to Burnout. New York: Haworth Press, 1987 PP. 89 – 95
12. Sarah Thomson (1982). Interlibrary Loan Procedure Mannual Chicago: Aln.
13. Nitecki, Dannla (1970). "Impact of an Online Circulation System on Inlerlibrary Services". In Special Libraries. 73 (Jan 82) PP. 6-11.
14. De Gennaro, Richard (1982). "Libraries Technology and Information Marketplace". In Library Journal 107 PP.15 45-54 .
15. Kanamugire, Athanase B. (1993) . "Impact of CD-ROM Database Searching on Interlibrary Loan: Thr experience of a Scientific and Technological Library in a Developing country." In Journal of Interlibrary Ioan, Document Delivery & Information Supply Vol.4, no.1 PP.25-34
16. British Library Document Supply Center (BLDSC)
17. BLDSC. International Customer Handbook. 2nd ed. 1995.P.1-2
18. Ibid. Chap7
19. BLAISE
20. مهرداد, جعفر (1372). تكنولوژي پلهاي اطلاعاتي. در اطلاعرساني دوره دهم (جديد) شماره 2 و 3 ص.24.
21. BLDSC. CD ROM Catalog 1995. P.12-14
ابتداي صفحه
+ نوشته شده در چهارشنبه بیست و سوم دی ۱۳۸۸ ساعت 8:48 توسط محمد احسانی تبار
|